Lata 1944-1946 to w dziejach Polski Ludowej oraz innych państw słowiańskich położonych w strefie wpływów Związku Sowieckiego okres, który śmiało można określić mianem „epoki słowiańskiej”. Wątki słowiańskie zdominowały zarówno politykę wewnętrzną, jak i zagraniczną ówczesnych władz komunistycznych. Przymiotnik „słowiański” odmieniano we wszystkich przypadkach w niemal każdej dziedzinie życia społecznego. Organem odpowiedzialnym za upowszechnienie idei słowiańskiej wśród szerokich mas społecznych stał się Komitet Słowiański w Polsce (KSwP), nadzorowany bezpośrednio przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Ponadto szereg organizacji tak manipulowanych przez władze (np. Polski Związek Zachodni, Związek Nauczycielstwa Polskiego, oficjalne Towarzystwa Przyjaźni Słowiańskiej, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej); jak też powstałych jako samodzielne inicjatywy społeczne, na bazie powszechnego wówczas entuzjazmu dla idei współpracy i wzajemnego porozumienia się Słowian (np. Towarzystwo Przyjaciół Drzewidów Roji, Towarzystwo Przyjaciół Łużyc, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej, Stowarzyszenie Słowiańskie czy Polski Instytut Słowiański) - prowadziło ożywioną propagandę słowiańską.

Więcej... Propaganda słowiańska w Polsce Ludowej w latach 1944-1947 ze szczególnym uwzględnieniem roli Komitetu Słowiańskiego w Polsce

Osoba Jana Stachniuka jest w polskiej historiografii niezbyt dobrze znaną. Przed drugą wojną światową jednakże jego poglądy, jak i on sam, wzbudzały wiele kontrowersji. Spowodowane to było głównie głoszonym przez niego poglądem, jakoby wpływ katolicyzmu przyczynił się do upadku państwowości polskiej w XVIII w. i późniejszego zapóźnienia gospodarczego po odzyskaniu niepodległości.

Poniższy artykuł dotyczy powojennej działalności Stachniuka. Niemniej jednak dla całościowego przedstawienia tematu niezbędnym staje się zaprezentowanie w kilku słowach jego wcześniejszych dokonań.

Jan Stachniuk urodził się 13 stycznia 1905 r. w kresowym Kowlu. Po ukończeniu tam szkoły średniej w 1927 r. wstąpił do wyższej Szkoły Handlowej w Poznaniu, gdzie rozpoczął studia na tamtejszym wydziale ekonomii politycznej. W trakcie studiów wstąpił do Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej. Zaangażował się w działalność tej organizacji na tyle, że w 1929 r. został drugim wiceprezesem okręgu poznańskiego, a w okresie od grudnia 1930 do maja 1933 r. pełnił funkcję redaktora odpowiedzialnego „Życia Uniwersyteckiego”, lokalnego pisma ZPMD.

Więcej... Jan Stachniuk (1905-1963) - bydgoski epizod w powojennych dziejach ideologa Zadrugi

Neopogaństwem nazywane są wszelkie współczesne ruchy religijne, które w swojej ideologii odwołują się do przedchrześcijańskich religii Europy. Definicję tę trudno zawęzić, gdyż po pierwsze neopoganie stosują wiele często przeciwstawnych sobie sposobów wykorzystania motywów przedchrześcijańskich (czyli pogańskich), po drugie zaś niektórzy wybierają najbliższą sobie tradycję (najczęściej skandynawską, anglosaską, brytyjską, celtycką, rzymską, grecką, bałtyjską, słowiańską, choć niekiedy nawet mezopotamską lub indiańską), inni zaś w sposób dowolny łączą różne tradycje. Pomijając różne marginalne grupy, w neopogaństwie zachodnim (gł. anglosaskim, niemieckim i skandynawskim) można wyróżnić trzy główne nurty: synkretystyczny, choć najczęściej odwołujący się do tradycji celtyckiej, w skład którego wchodzi Wicca i druidyzm; oparty na mniej lub bardziej ścisłym odczytaniu germańskich źródeł średniowiecznych (Asatru i teodyzm); wreszcie najtrudniejszy do uchwycenia nurt neonazistowski, w którym wybiórczo potraktowane motywy pogańskie wykorzystywane są do wzmacniania zupełnie współczesnej ideologii. Te trzy główne nurty tworzą spektrum możliwości, w którym granice pomiędzy poszczególnymi jednostkami są nieco rozmyte, choć przyznać trzeba, że przedstawiony tu podział jest dobrze przez samych neopogan rozpoznawany i grupy leżące na granicy Wicca i Asatru (jak Hrafnar) lub Asatru i neopogaństwa nazistowskiego (Zakon Jarli Baldra) same określają się jako pośrednie.

Stopień oddziaływania poszczególnych nurtów neopogaństwa zachodniego jest dość mocno zróżnicowany. Najlepiej rozpoznawana jest Wicca, po pierwsze ze względu na największą liczbę osób zaangażowanych i sympatyków (szacowaną w USA i Wielkiej Brytanii łącznie na kilkaset tysięcy), po drugie z powodu związków z feminizmem i dość sprawnie przeprowadzanych działań propagandowych w rodzaju publicznych rytuałów w Stonehenge. Asatru i teodyzm, których liczba sympatyków liczy się w dziesiątkach tysięcy, pozostają w cieniu Wicca i poza kilkoma spektakularnymi akcjami (na przykład w związku ze sprawą „Człowieka z Kennewick”) z trudem przebija się do opinii publicznej. Najmniej liczni (kilkaset osób) i najsłabiej rozpoznawalni są neopoganie-naziści, którzy w dodatku w przeciwieństwie do poprzednich dwóch mocno zatomizowanych nurtów silnie skupieni są wokół przywódców, Davida Myatta i Varga Vikernesa.

Więcej... Jednostka, wspólnota i rasa: trzy punkty odniesienia zachodniego neopogaństwa

W latach 2001-2003 wśród członków polskich i litewskich grup neopogańskich zostały przeprowadzone badania ankietowe. Wykorzystano w nich kwestionariusz używany przez prof. Marię Libiszowską-Żółtkowską i dr. Tadeusza Doktóra do ankietowania uczestników nowych ruchów religijnych, rozszerzony o 16 pytań dotyczących samego neopogaństwa. Uzyskano 45 odpowiedzi, w tym 16 z Rodzimego Kościoła Polskiego, 16 ze Stowarzyszenia na Rzecz Tradycji i Kultury „Niklot” i Rodzimej Wiary oraz 13 z litewskiej Romuvy. Seria nie jest duża, ale, biorąc pod uwagę ogólnie małą liczebność grup neopogańskich, trudno oczekiwać większej. Wyniki wstępnej analizy odpowiedzi na kilka wybranych pytań posłużą do próby określenia charakteru różnic między trzema wziętymi pod uwagę ruchami neopogańskimi.

Rodzimy Kościół Polski to związek wyznaniowy zarejestrowany w roku 1995. Jego przywódcą jest Lech Emfazy Stefański, znany przede wszystkim jako prezes Polskiego Towarzystwa Psychotronicznego. Wiele informacji o doktrynie RKP zawiera książka Stefańskiego „Wyrocznia słowiańska” [1993], w której przedstawiona została wizja przedchrześcijańskiej religii Słowian jako formy henoteizmu ze Świętowitem jako bóstwem zasadniczo tożsamym z jednym Bogiem w chrześcijaństwie lub islamie. Członkowie RKP organizują eklektyczne rytuały łączące motywy pogańskie z psychotroniką; grupę tę można zaklasyfikować jako należącą do szeroko pojętego ruchu New Age. Należy do niej około 200 osób [Simpson 2000:134-139; Okraska 2001:75].

Stowarzyszenie na Rzecz Tradycji i Kultury „Niklot” odwołuje się do przedwojennej Zadrugi [Grott 1994] i należy do najliczniejszego w Polsce nacjonalistycznego i antychrześcijańskiego nurtu neopogaństwa. Zostało założone w roku 1998 przez Tomasza Szczepańskiego, twórcę pisma „Trygław” i aktywnego propagatora idei Nowej Prawicy w Polsce. Stowarzyszenie jest blisko związane z Rodzimą Wiarą - związkiem wyznaniowym zarejestrowanym w roku 1996; łączna liczba członków Stowarzyszenia „Niklot”, Rodzimej Wiary oraz mniejszych grup odwołujących się do Zadrugi wynosi około 500 osób [Simpson 2000:94-106].

Więcej... Polskie i litewskie neopogaństwo. Kilka różnic i podobieństw w świetle badań ankietowych